Recenzija: Baltarusiai tarp slaviškojo dangaus ir baltų žemės

Мастацтва этнафутурыстычнага кравецтва, або Беларусы між

славянскім небам і балцкаю зямлёю

 

Віктар Корбут

 

Алесь Краўцэвіч. Міндаўг. Пачатак гаспадарства = Ales Krautsevich. Mindauh. The Birth of the State. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2005. — 163 с. — (Жыццяпіс вялікіх князёў літоўскіх = The Lives of the Grand Dukes of Lithuania).

Zigmas Zinkevičius. Krikščionybės ištakos Lietuvoje: Rytų krikščionybė vardyno duomenimis. Vilnius: Katalikų akademijos leidykla, 2005. — 112 c.

Зигмас Зинкявичюс, Алексеюс Лухтанас, Гинтаутас Чеснис. Откуда родом литовцы. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 145 c.

 

Зьяўленьне г.зв. балцкай тэорыі, або тэмы, як яна была акрэсьлена ў свой час у праграмным тэксьце Сяргея Санька[1], мусіла была падштурхнуць да перагляду многіх гістарычных схем. Але “слабасьць” Саньковай вэрсіі ў тым, што яна доўгі час не была вэрыфікавана ў навуковай палеміцы, застаючыся публіцыстычнай дэклярацыяй. Іншыя беларускія навукоўцы, ад Вацлава Ластоўскага да Міхаіла Піліпенкі, таксама не стварылі пераканаўчай канцэпцыі паходжаньня беларусаў[2]. Між тым істотная роля балтаў у этнагенэзе беларусаў не выклікае сумненьня ні ў афіцыйнай акадэмічнай вэрсіі нашага радаводу, ні нават у Якава Трашчанка[3]. І мае рацыю Санько, калі кажа, што праблема ня ў тым, былі тут балты ці не — яны былі, яны, аўтахтоны, і ня зьніклі, балцкая кроў цячэ ў жылах кожнага тутэйшага беларуса. Праблема ў тым, як зьявіўся на будучай Беларусі славянскі элемэнт: калі, пры якіх акалічнасьцях.

У прапанаваных да разгляду кнігах робяцца спробы ў межах навуковага дыскурсу папулярна адказаць на многія важныя пытаньні балцка-славянскіх і, вузей, літоўска-рускіх дачыненьняў на Беларусі – ня толькі ў сувязі з этна-, але і ў кантэксьце нацыягенэзы беларусаў і літоўцаў, дзяржавабудаўніцтва на нашых землях.

Аляксандар Краўцэвіч у сваім расказе пра Міндаўга досыць многа піша пра перадумовы ўзьнікненьня Вялікага Княства Літоўскага, знаходзячы іх у спэцыфічнай этнічнай сытуацыі на Панямоньні.

“Спэцыфіка” гэтай сытуацыі нібыта была перадвызначана прыняцьцем Кіеўскай дзяржавай у якасьці афіцыйнай рэлігіі бізантыйскага хрысьціянства. Паводле Краўцэвіча, “дысідэнты” [4], нездаволеныя новай рэлігійнай палітыкай князя Валадзімера Хрысьціцеля прыхільнікі старой веры былі змушаны да

 

ўцёкаў як найдалей, у мясціны, куды хрысціянства яшчэ не дабралася…

Якраз тады, у канцы Х ст., далёка на поўнач ад Кіеўскай зямлі на малалюдных і скрозь пакрытых густымі лясамі абшарах, дзе збірае свае воды Нёман […] узнікла некалькі славянскіх паселішчаў […] Наваградак, Гародня, Ваўкавыск, Слонім (“Міндаўг”, с. 19, 21).

Краўцэвіч прыводзіць асобныя “сьведчаньні” міграцыі на Панямоньне менавіта славянаў і менавіта язычнікаў і, як можна зразумець, іменна з Кіева. Адным з довадаў становіцца… адмысловая аздоба муроў гарадзенскіх цэркваў, створаная,

як мяркуецца, пад уплывам мясцовых язычніцкіх традыцый (“Міндаўг”, с. 23).

Я думаю, аўтару ня варта было саромецца прызнаць, што такое “меркаваньне” належыць не камусьці, а менавіта яму. Наколькі можна зразумець, пад “мясцовымі” маюцца на ўвазе ня балцкія, а славянскія традыцыі. Гэта, зрэшты, ня так істотна. Бо навукоўцы, якія дасьледавалі гарадзенскія бажніцы, прыйшлі да высновы, што гэтыя храмы спалучаюць у сабе элемэнты розных архітэктурных школ, але ў прынцыпе паралелі трэба шукаць на “галіцка-валынскім поўдні”, дастаткова параўнаць царкву Барыса і Глеба на Каложы ў Горадні з царквою Васіля ў Оўручы[5]. Гэта ня дзіўна, бо гарадзенскія князі былі сваякамі валынскіх валадароў. Тымчасам пра якія-кольвек паганскія інтэнцыі будаўнікоў цэркваў, пагатоў іх заказчыкаў, спэцыялісты не гавораць нічога.

А Краўцэвіч далей удакладняе, што на Панямоньне з-пад Кіева рушылі дрыгавічы і валыняне[6], якія сутыкнуліся тут з паганцамі-балтамі (уласна зь ятвягамі). А яшчэ ў VII ст. сюды “завітвалі” полацкія крывічы і, зноў жа, дрыгавічы. Каб апраўдаць такія дзівосныя перамяшчэньні насельніцтва “тудэма-сюдэма”, спадар Аляксандар выбірае своеасаблівую формулу:

Але ў канцы Х ст. усходнія славяне з’явіліся на Панямонні ў значна большай колькасці — узнікла, як кажуць гісторыкі, каланізацыйная хваля (“Міндаўг”, с. 23).

Сваё сьцьвярджэньне гісторык прадоўжыў развагамі пра мірны характар тае калянізацыі (ці можа быць калянізацыя мірнай — рытарычнае пытаньне). Балазе мясцовае насельніцтва было

рэдкае, каланістаў прыходзіла таксама не надта шмат, таму жыццёвай прасторы хапала для ўсіх (“Міндаўг”, с. 25).

 

Абы не было вайны:

…Зямлі і лесу было так многа, а людзей тут жыло так мала, што ваяваць не было патрэбы (“Міндаўг”, с. 25).

Мая бабка расказвала, як яе Квасынічы, што пад Слуцкам, варагавалі з адною з суседніх вёсак. Прычына была для сельскай мясцовасьці перадваеннай БССР, на першы погляд, незвычайная: квасыніцкая шляхта білася з мужыкамі з-за лесу. Так-так. Дзеля таго, што сацыяльная розьніца была амаль цалкам зьнівэлявана гадамі — яшчэ лічанымі! — савецкай улады, дык дыфэрэнцыяцыя праходзіла паводле такой далікатнай рысы, як асаблівасьці мясцовай гаворкі. Квасыніцкая шляхта сякала (купаўся), а мужыкі сакалі (купаўса) — от табе і адзін народ!

Мяркую, у балтаў і ў Краўцэвічавых славянаў на Панямоньні было пра што пагаварыць апрача як пра асаблівасьці флексійнай акцэнтуацыі. І, далібог, язык тут быў не на першым месцы, як сродак “дыялёгу культур”.

Ну вядома ж, гэта толькі мая здагадка, беларусы (у т.л. продкі нашы, што ятвягі, што бадзягі-дрыгавічы) увогуле, як вядома, — мірныя людзі:

У дрымучых панямонскіх лясах, дзе-нідзе раздзеленых палянамі ды балотамі, месца хапала ўсім. Перасяленцы не захоплівалі абжытыя балтамі мясціны, а будавалі свае паселішчы на свабодных пагорках і палянах-лядах. Былі б толькі ахвота і сіла церабіць тутэйшыя дрымучыя лясы (“Міндаўг”, с. 25).

Вось з такога “церабленьня” і вырас горад Ліда — з… вёсачкі Ляда[7]. Амаль як паганскія камяні ляглі ў падмурак хрысьціянскага храма. Ну а тое, што

славяне знаходзіліся на больш высокай ступені грамадскага развіцця, чым мясцовыя балты (“Міндаўг”, c. 25), —

гэта ўжо, як кажуць, “притча во языцех”.

Тут Краўцэвіч і не прыдумляе нічога новага, а паўтарае старую казку яшчэ царскіх часоў, калі “культурныя” рускія / расійцы ставіліся вышэй за далучаных да іх царства іншаземцаў і іншаверцаў, параўн.:

Малокультурные литовцы быстро подчинились русскому вліянію…[8]

Культурное их развитие стояло очень невысоко…[9]

Гэтак уважаў на пачатку ХХ ст. “наш” Мітрафан Доўнар-Запольскі, у іншым месцы кажучы нешта цалкам адваротнае, калі адгукаўся пра літоўцаў:

Населеніе съ довольно высокой [sic!] культурой[10].

Ступень “цывілізаванасьці”, як бачым, вызначаецца адвольна — “на вока”. Напрыклад літоўскі мовазнавец Зігмас Зінькявічус упэўнены, што

хрысьціянства спрыяла ўсеагульнаму прагрэсу: расла матэрыяльная і духоўная культура, у многіх народаў зьявілася пісьмовасьць, ішло пашырэньне ведаў (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 83).

Гледзячы з такіх пазыцыяў сапраўды выходзіць, што літоўцы былі “дзікунамі”. Але наколькі гэта абсалютна карэктнае сьцьвярджэньне? Ці можна параўноўваць, скажам, культуры індзейцаў і заваёўнікаў-гішпанцаў?

Аляксандар Канстанцінавіч “супастаўляе” багаты рускі / славянскі горад зь яго храмамі, ювэлірнымі майстэрнямі, рынкамі з заморскімі таварамі і балцкую вёску, што, я ўпэўнены, так жа недарэчна, як параўноўваць цяперашні (расійскамоўны) горад і якую-небудзь (беларускамоўную) панямонскую вёску і рабіць сьсюль вывад пра беларускую традыцыйную культуру як ніжэйшую, а то і хамскую. Але Краўцэвіч робіць менавіта гэтак!

Што да вясковага насельніцтва, дык і тут варта мець на ўвазе, што якая-небудзь француская вёсачка ў пачатку ХХ ст. жыла амаль як у XVII—XVIII стст.[11]

Таму меркаваць пра ровень культуры паводле ступені эканамічнага разьвіцьця грамадзтва, мабыць, не зусім слушна.

Ня надта пераконваюць і такія пасажы:

На Панямонні, таксама як і ў іншых балцкіх землях, уласная балцкая дзяржава сфарміравацца не паспела, бо для гэтага не хапіла часу (“Міндаўг”, с. 79).

Аказваецца, літоўцам / балтам не было патрэбы рупіцца пра такія справы, як дзяржаўная арганізацыя:

На самым Панямонні меліся ў наяўнасці гатовыя ўзоры дзяржаўнасці ў выглядзе мясцовых усходнеславянскіх княстваў… (“Міндаўг”, с. 85)

Хаця і паводле Краўцэвіча ня ўсё так адназначна:

На падставе летапісных паведамленняў гісторыкі зрабілі выснову пра пераход літоўцаў у гэты час да новай стадыі развіцця першабытнага грамадства — гэтак званага перыяду ваеннай дэмакратыі — прадвесніка з’яўлення дзяржавы (“Міндаўг”, с. 49).

Паводле Генадзя Сагановіча (дарэчы, у многіх пытаньнях апанэнта свайго гарадзенскага калегі),

да сярэдзіны ХІІІ ст. літоўскія плямёны яшчэ не мелі адной дзяржаўнай арганізацыі. Аднак пастаянныя паходы і войны спрыялі іх аб’яднанню ў саюз, вялі да палітычнай кансалідацыі[12].

З назіраньняў выдатнага знаўца тэмы польскага гісторыка Юльюша Ляткоўскага,

дзеля пільнае патрэбы абароны ўласнага краю княская ўлада ў Літве склалася і зрабілася моцнай і дэспатычнай, маючы ўсе ўмовы, каб зрынуць унутраныя элемэнты супраціву — а такімі былі шматлікія дынастыі — і энэргічна бараніць край ад вонкавых няпрыяцеляў, а нават пайсьці ў наступ. […]

У тым часе Літва становіцца пагрозаю для суседніх рускіх дзяржаў. Хоць падзеленая на некалькі незалежных адзін ад аднаго княстваў, Літва і Жамойць пачуваліся адным людам — пра народ яшчэ ня можа быць размовы — і ў вялікія выправы злучаліся некалькі, а часам усе літоўскія князі[13].

На пачатку ХІІІ ст. Літва яшчэ дзялілася на незалежныя княствы, а ў чацьвёртым-пятым дзесяцігодзьдзі была задзіночана ў адно гаспадарства — і, відавочна, дзякуючы рашучасьці і жорсткасьці амбіцыйнага Міндаўга. Рускі / новагародзкі / валынскі фактар тут ні пры чым[14].

Паводле Дайвы Вайткявічэне і Вікінтаса Вайткявічуса, можна гаварыць і пра такую зьяву, як дзяржаўная рэлігія ў Літоўскім гаспадарстве XIII ст.[15] Іншае пытаньне, ці патрэбна была гэтай дзяржаве і гэтай рэлігіі пісьмовасьць (як адна з рыс “культурнасьці”). Зрэшты, ці ведаем мы пэўна, што тае пісьмовасьці ўвогуле не было? Мо яна існавала ў нейкіх невядомых нам формах, характарызавалася асаблівым спосабам фіксацыі думак. Чым як ня пэўнага кшталту формаю перадачы інфармацыі ёсьць фігуры нашага, супольнага, дарэчы, у беларусаў і літоўцаў арнамэнту?[16]

Што да “пазычаных” формаў дзяржаўнасьці. Тое, што рускія княствы Панямоньня былі васаламі Галіцка-Валынскай дзяржавы, што яны належалі да праваслаўнай цывілізацыі і наўрад ці прагнулі апынуцца пад уладай літоўцаў-паганцаў — пра гэта Краўцэвіч маўчыць. Маўчыць і пра тое, як гэта “неарганізаваныя” літоўцы змаглі апанаваць такіх “арганізаваных” (няўжо, паводле “лёгікі” — далібог, ці не “здаровага сэнсу”? — не?) рускіх. Ды яшчэ ў яго гэта выглядае ня як вайна, а як саюз ваяўнічых (але слабых, няздатных да палітычнае кансалідацыі?) кунігасаў і панямонскіх гарадоў. Паводле Аляксандра Канстанцінавіча,

славянскія гарады Панямоння актыўна падтрымлівалі балцкага князя Міндаўга і змагаліся з валынянамі — сваімі славянскімі суродзічамі і аднаверцамі (“Міндаўг”, с. 93).

Між тым,

балты — жэмайты і яцвягі, блізкія па крыві і веры да Міндаўга, ваявалі супраць яго на баку славянскай Галіцка-Валынскай дзяржавы (“Міндаўг”, с. 93).

Гэта ўсё мае быць патлумачана. Але Краўцэвіч асьцярожна “ўхіляецца” ад адказу. Ён прыкрываецца фразаю:

удзельнікі гэтай вайны не лічылі сваё этнічнае сваяцтва такім важным, як гэта хочацца бачыць некаторым сённяшнім даследчыкам (“Міндаўг”, с. 93).

Такім чынам, незразумела, ці то адбылася кульмінацыя балцка-славянскага “сымбіёзу” і гэтак нарэшце паўстала Літоўскае (а чаму тады адразу не Літоўска-Новагародзкае або Літоўска-Рускае?) княства (часам будучае ВКЛ гарадзенска-жэшаўскі доктар навук мянуе Панямонскаю дзяржаваю, зноў ня надта рупячыся пра гістарычную дакладнасьць), ці то адны славяне змагаліся з другімі славянамі, а балты з аднымі сябравалі, а зь іншымі ваявалі. Ці што?..

Сам жа Краўцэвіч добра ўсьведамляе, што не народы ідуць біцца / братацца адзін з адным:

…Непасрэдныя рашэнні (у тым ліку і лёсаносныя для народаў) прымаюцца канкрэтнымі асобамі (“Міндаўг”, с. 7).

І пра якія тады этнічныя саюзы можа ісьці гаворка?

Можа быць, сытуацыя характарызавалася ўсё ж палітычнай кансалідацыяй унутры Літвы і яе экспансіяй навонкі, як гэта прызнаецца большасьцю дасьледнікаў?

У працяг разваг пра этнічныя працэсы на Панямоньні Краўцэвіч сьведчыць, што тут

шмат тапонімаў балцкага паходжання, якія засталіся з часоў сярэднявечча (“Міндаўг”, с. 27).

Гісторык адзначае, што ў ваколіцах Дзятлава да канца ХІХ ст. мясцовыя жыхары захоўвалі літоўскую мову (“Міндаўг”, с. 27), хаця насамрэч апошнія літуанафоны памерлі там пасьля Другой сусьветнай вайны[17].

У інтэрпрэтацыі Краўцэвіча цераспалосіца балцкіх і славянскіх тапонімаў сьведчыць пра існаваньне тут нейкай “кантактнай зоны”, у якой і павінна была нарадзіцца супольная дзяржава продкаў літоўцаў і беларусаў. Гаворачы пра межы гэнае зоны дасьледнік піша:

У сярэднявеччы яна размяшчалася ў прасторы паміж Менскам і Вільняй і ўяўляла сабой доўгую паласу зямлі шырынёй каля 200 км (“Міндаўг”, с. 29).

Літоўскія дасьледнікі бачаць сытуацыю ў гэтай “зоне” крыху інакш. Паводле іх назіраньняў, г.зв. Дзятлаўскі (Зецельскі; літ. Zietela ‘Дзятлава’) востраў, пра які згадвае Краўцэвіч,

быў аскепкам унікальнай вобласьці этнічнай культуры, адлюстроўваючы своеасаблівы літоўскі духоўны сьвет, да якога раней належалі асыміляваныя славянамі літоўцы сучасных Беліцы, Дварца, Ліды, Наваградку, магчыма — і Горадні (“Откуда родом литовцы”, с. 138).

На думку ж Краўцэвіча, ужо ў IX—XIII стст. славянскім горадам была Яе Мосьць Вільня! Раньнюю славянскую калянізацыю гэтых тэрыторыяў спрабавалі абгрунтаваць археолягі Ўладзімеж і Хэлена Галубовічы яшчэ ў 30-я — 40-я гады ХХ ст.[18] Але яны не былі катэгарычныя ў сваіх высновах. Навукоўцы выказалі толькі дапушчэньні (у арыгінале Галубовічаўскай працы: предположения), зацеміўшы, што яны могуць быць аспрэчаны пасьля глыбейшага вывучэньня праблемы (польскія археолягі толькі падступіліся да яе). Дасьледнікі прызнавалі, што свае высновы аб прысутнасьці ў міжрэччы Вяльлі і Дзісны славянскіх паселішчаў былі зрабіўшы “выключна паводле археалягічных матэрыялаў”, бо “ніякіх летапісных сьведчаньняў пра існаваньне тут у IXXIV стст. славянскіх паселішчаў няма”.

Галубовічы выказалі дапушчэньне пра заснаваньне паселішча на віленскай Крывой гары крывічамі, якіх уважалі за славянаў[19], асабліва не паглыбляючыся ў высьвятленьне асноваў віленскай тапаграфіі і айканіміі[20]. Бліжэй к нашаму часу Ўладзімір Тапароў выказаў здагадку пра сувязь назвы Крывога гораду не з крывічамі, а з тытулам сьвятара ў балтаў-паганцаў — прус. criwe, літ. krivis (параўн.: места Roma і яго заснавальнік Romulus; Curvum castrum, Кривой городъ і Krivis). Гэтае назіраньне вынікае з усяго сакральнага кантэксту тапаграфіі літоўскай сталіцы[21].

Ігар Марзалюк нядаўна паспрабаваў прадэманстраваць, як у панямонскіх (балцкіх / літоўскіх) гарадах зьяўляўся рускі / славянскі (славянамоўны) элемэнт. Магілёўскі гісторык зьвязвае гэта найперш з канфэсійным фактарам — місіянэрскаю дзейнасьцю праваслаўнай / рускай царквы на землях цяперашніх Заходняй Беларусі і Ўсходняй Літвы[22].

Тут мо дарэчы было б нагадаць, што найноўшыя досьледы антраполягаў дагэтуль не пацьвярджаюць славянскай калянізацыі тэрыторыі нашай бацькаўшчыны, а наадварот, сьведчаць пра

адсутнасць масавых міграцый, якія маглі б прывесці да істотнага змянення фізічнага тыпу насельніцтва Беларусі[23].

Пры гэтым канстатуецца, што

сучасных беларусаў з высокай доляй упэўненасці можна лічыць нашчадкамі мясцовага старажытнага насельніцтва. […]

…Беларусы (папуляцыі карэнных жыхароў) вядуць свой радавод цягам не меней як 130—140 каленаў, гэта значыць пачынаючы амаль за 1,5 тысячы гадоў перад Н.Х.[24]

 

А ў гэты і папярэдні даступны для гістарычнага назіраньня пэрыяд тут пражывалі балты!

Калі б пазьней адбылася міграцыя і калянізацыя, прыкладам, з Кіеўшчыны на Панямоньне, як сьцьвярджае Аляксандар Краўцэвіч, то гэта не магло б не пакінуць сьледу на абліччы тамтэйшых жыхароў. І тут гаворка не пра асобныя факты прысутнасьці ў балцкім “моры” славянскіх “выспаў”, а пра тэндэнцыю. На антрапалягічных матэрыялах такая тэндэнцыя не адзначаецца, калі не лічыць асобных выняткаў (не абавязкова “славянскіх”).

Думаецца, гарады, дзе фіксуецца, а то і пераважае праваслаўны / рускі элемэнт, былі ня гэтулькі калянізаваны славянамі, а скарэй, трэба разумець, праз распаўсюд рускага кшталту культуры (рэшткі якой і знаходзяць археолягі) улучыліся ў адзін усходнеэўрапейскі арэал з усходнеславянскаю / рускаю моваю, як моваю рускае / праваслаўнае царквы, культуры ды г.д.

Вядома, прыток насельнітва, якое прынесла сюды новыя формы культуры, адмаўляць немагчыма. Але і разглядаць гэты прыток як калянізацыю не выпадае. Пагатоў як калянізацыю пачаткова паганскую. Наконт такога кшталту руху насельніцтва з аднаго рэгіёну (Кіеўшчына) у іншы (Панямоньне) няма сьведчаньняў ні ў крыніцах, ні дзе-кольвек яшчэ. Пашырэньне славянскае мовы ішло, яшчэ раз падкрэсьлю, праз царкву — і мэханізм гэтага працэсу ад вытокаў да наступстваў ужо досыць даўно выявіў і паказаў польскі гісторык Хэнрык Пашкевіч[25].

Да аналягічных высноў схіляецца і літоўскі мовазнавец Зігмас Зінькявічус. Праз аналіз раду ўласных імёнаў літоўцаў ён выснаваў, што да афіцыйнага хрышчэньня паводле заходняга абраду ў 1387 г. Літва зазнала істотны ўплыў хрысьціянства ўсходняга абраду — мо нат яшчэ да Міндаўга. Першым гістарычна вядомым літоўскім князем, літоўцам увогуле, які прыняў праваслаўе быў Даўмонт (Daumantas, Довмонт), а да сярэдзіны XV ст. пад паўсотні літоўскіх князёў сталі праваслаўнымі, у т.л. на нейкі час, магчыма, Вітаўт і Ягайла (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 77). Пра гэта сьведчаць некаторыя літоўскія формы хрысьціянскіх імёнаў і ўтвораных ад іх прозьвішчаў, якія захоўваюць спэцыфічныя рысы, што паказваюць на прыход іх ня з Захаду, з каталіцкае Польшчы, а з Усходу, з Русі. Пра гэта ж гаворыць і найдаўнейшы пласт касьцёльнай тэрміналёгіі відавочна праваслаўнага (усходнеславянскага) характару ў літоўскай мове (Kalėdos Каляды, kūčios куцьця, Velykos — Вялікдзень, krikštas хрост, bažnyčia — бажніца):

…Храналёгія большасьці асабовых імён усходнехрысьціянскага паходжаньня супадае з храналёгіяй найдаўнейшай царкоўнай тэрміналёгіі, што зьявілася ў Літве яшчэ да ХІІІ ст., г.зн. да афіцыйнага прыняцьця хрысьціянства [маецца на ўвазе Міндаўгава “Першае хрышчэньне”]. Варта меркаваць, што ўплыў хрысьціянства ўсходняга абраду ў нейкай ступені стаў адчувацца ў Літве ўжо адразу па хрышчэньні ўсходніх славян у 988 г., а ў ХІ—ХІІ стст. ён усё больш і больш узмацняўся (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, c. 82).

Цікавыя экстралінгвістычныя высновы Зінькявічуса. На яго думку,

адбываўся доўгачасовы і складаны працэс замены спрадвечнай балтыйскай мовы на ўсходнеславянскую гаворку, прычым вырашальную ролю ў гэтым працэсе адыграла хрышчэньне… (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 84)

 

Дасьледнік

не пакідае ніякіх сумневаў у асаблівай ролі хрысьціянства ўсходняга абраду ў працэсе славянізацыі старажытных усходнебалтыйскіх плямёнаў (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 87).

І гаворачы пра тэрыторыі, дзе балты пераходзілі на ўсходнеславянскую гаворку пасьля хрышчэньня, Зінькявічус удакладняе: гэты абшар, верагодна, не абмяжоўваецца клясычнай этнічнай Літвой да лініі Горадня — Шчучын — Ліда — Воранава — Сьвір — Браслаў:

…І за межамі ўказанай граніцы далей на ўсход яшчэ доўга захоўваліся вялікія ізаляваныя астраўныя тэрыторыі, на якіх пражывала літоўскамоўнае (магчыма таксама і балцкамоўнае?) насельніцтва… (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 85)

Яшчэ далей на ўсход можна “спаткаць” літоўцаў, але ўжо ўсходнеславянамоўных:

Гэтае насельніцтва, аднак, называла сябе літоўцамі (літвінамі). Паводле свайго паходжаньня яны былі ўласна літоўцамі, толькі гаварылі на іншай мове і перайшлі з паганства ў хрысьціянства ўсходняга абраду. Гэтае насельніцтва складала значную частку ўсіх жыхароў Вялікага Княства Літоўскага. У сувязі з гэтым шпаркае і значнае пашырэньне Літоўскага гаспадарства не было нейкай асаблівай зьявай, “цудам”, як гэта можа здацца. Яго рост і ўмацаваньне былі справаю, найперш, карэннага літоўскамоўнага насельніцтва, аднак важную ролю ў гэтым адыгралі і тыя былыя этнічныя літоўцы, пра якіх ідзе гаворка вышэй. І яны былі ня меншымі патрыётамі сваёй дзяржавы, чым тыя, якія захоўвалі сваю спрадвечную мову. Асабліва гэта тычыцца тае часткі насельніцтва, зь якое пасьля ўтварыліся беларусы, бо іх тэрыторыя пражываньня ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага раней, чым тэрыторыі іншых усходніх славян (дакладней, славянізаваных балтаў) (“Krikščionybės ištakos Lietuvoje”, с. 86).

Такім чынам, Краўцэвіч бачыць вытокі ВКЛ у саюзе балтаў (продкаў літоўцаў) і славянаў (продкаў беларусаў) (“Міндаўг”, с. 89), Зінькявічус — літоўскамоўных літоўцаў і славянізаваных (праз прыняцьце праваслаўя) літоўцаў / усходніх балтаў, уласна продкаў беларусаў.

Праблема дыфэрэнцыяцыі беларускіх і літоўскіх этнічных земляў зьвязана з рознымі крытэрамі вызначэньня ўмоўнай “лініі падзелу”. Як піша Сяргей Шупа ў аналізе дыскусійных тэм беларускай і літоўскай гістарыяграфіяў і нацыянальных сьвядомасьцяў,

кожны бок выбірае той крытэрый, які дазваляе як мага далей заглыбіць этнаграфічную мяжу ў тэрыторыю сёньняшняга суседа. Літоўская мяжа на ўсходзе — мяжа пашырэньня першапачатковых каталіцкіх парафіяў, якая пазначае абсяг расьсяленьня жыхароў, якія на момант хросту Літвы захоўвалі паганства ў адрозьненьне ад хрысьціянізаваных некалькі стагодзьдзяў раней усходніх славянаў. Беларуская мяжа на захадзе — мяжа пашырэньня беларускай моўнай асыміляцыі на пачатак ХХ ст., г.зн. на той момант, калі вясковае насельніцтва яшчэ не было ахопленае масыўнай палянізацыяй і / або русыфікацыяй. Пры гэтым, прымаючы да ўвагі значны ўдзел балцкага субстрату ў этнагенэзе беларусаў, этнічнымі беларусамі лічацца любыя беларусізаваныя балты, незалежна ад часу іх моўнай асыміляцыі — у Х або ХХ ст. З аб’ектыўнага гледзішча праблема дакладнага вызначэннья мяжы практычна невырашальная дзеля дзьвюх прычынаў: 1) няўстойлівай этнічнай сьведамасьці жыхароў “спрэчнай зоны” (сёньня, як ведама, яны без паважных этнагенэтычных падставаў называюць сябе палякамі) і 2) адсутнасьці рэальнага разьмежаваньня ў традыцыйнай матэрыяльнай культуры жыхароў памежжа[26].

Прайшло бяз гаку дзесяць год ад Шупавай публікацыі і сёньня можна некаторыя праблемы вырашаць. Прынамсі, для навукі. Для ідэалёгіі праблемы заўсёды будуць вострымі і неразьвязальнымі.

Напрыклад, меркаваньне, што варта “зрушыць” звыклую граніцу этнічнае Літвы далей на ўсход — углыб тэрыторыі сёньняшняй Беларусі “падрывае” тэзу пра тое, што літоўцы — гэта толькі каталікі, навернутыя з паганства. Выходзіць, былі яшчэ і праваслаўныя літоўцы, якія да XIV ст. “ўліліся” (пэўна невядома, ці гэта было) у “протабеларускую” этнічную / этнарэлігійную супольнасьць (калі прызнаваць яе гіпатэтычнае існаваньне)? За Браславам, Паставамі, Смургонямі і Валожынам у кірунку з захаду на паўднёвы ўсход, згодна з картаю прафэсара Зінькявічуса, у тэрыторыю Заходняй Беларусі ўразаецца клін абшару, дзе даўней была пашырана літоўская мова — па лініі Наваградак — Слонім — Косава — Ляхавічы — Нясьвіж — Менск — Лагойск — Докшыцы — Друя. Прычым на захад ад гэтага абшару застаюцца землі, што прыпісваюцца, мяркуючы паводле мапы, ятвягам — з Горадняй, Ваўкавыскам, Шчучынам, а па літоўскі бок дзяржграніцы — з Друскенікамі, Вараной і далей на поўнач. Што да земляў на ўсход ад Менску, дык яны кваліфікуюцца як

недастаткова дасьледаваная тэрыторыя, на якой варта шукаць сьляды колішняга пражываньня літоўцаў (“Откуда родом литовцы”, с. 107).

Наколькі гэтыя назіраньні і сьцьвярджэньні стасуюцца з рэальнасьцю? Са слоў прафэсара Зінькявічуса, гэты абшар ён вылучыў на падставе матэрыялаў анамастыкі. Вельмі цікава, што гэтая тэрыторыя акрэсьліваецца як літоўская ў дастаткова вузкім сэнсе, на пэрыяд, што папярэднічаў афармленьню літоўскай народнасьці, г.зн. у час да злучэньня зь літоўцамі ў адзін этнічны масіў сумежных балцкіх плямён. Гаворачы пра ўсходнюю мяжу, дасьледнік удакладняе, што гэта лінія “арэалу літоўскае мовы”. Такім чынам, размова тут пра літоўцаў уласна як пра літуанафонаў. Што азначаныя абшары сапраўды ўваходзілі ў арэал менавіта літоўскае мовы можа пацьвярджаць гіпотэза пра сувязь з пралітоўцамі культуры штрыхаванай керамікі, асяродак якой акурат знаходзіўся між Менскам і Вільняй і ўлучаў большую частку абшару, вызначанага Зінькявічусам.

Пра сьляды літоўцаў на ўсходзе гавораць літуанізмы ў беларускай мове, якія належыць адрозьніваць ад балтызмаў увогуле:

Усё гэта сьведчыць пра тое, што ў мінулым тут назіраліся вельмі складаныя моўныя зьявы, бытавала інтэнсіўнае дзьвюхмоўе (“Откуда родом литовцы”, с. 108).

 

Канстатуецца, што

беларускі этнас вырас на балцкім субстраце. Між беларусамі і літоўцамі з латышамі выяўляюць нават антрапалягічнае падабенства. Існуюць і агульныя этнаграфічныя адметнасьці (“Откуда родом литовцы”, с. 110).

З вышэйпрыведзеных слоў вынікае, што разважаючы пра этнагенэзу беларусаў, нялёгка вызначыцца, гаворым мы пра саміх сябе як пра славянізаваных балтаў ці як пра славянізаваных літоўцаў. Але ў гэтай недыфэрэнцыяванасьці насамрэч няма нічога страшнага, як камусь здаецца[27]. Нярэдка пад “літоўцамі” трэба разумець ня ўласна літоўцаў, а нейкія драбнейшыя за іх этнічныя балцкія супольнасьці. Бо

к таму часу [ХІІ—ХІІІ стст.] транскрыпцыяй паняцьця “балтыйскі” стала “літоўскі”[28], і з самага заснаваньня Літоўскага княства літоўцы прэтэндавалі на пэўныя часткі былой балтыйскай прасторы. Яны дастаткова выразна памяталі яе граніцы і, відаць, сьвядома накіроўвалі свае вайсковыя паходы ў гэтыя бакі; наўрад ці слушна ўва ўсіх падобных выпадках бачыць толькі матывы рабаўніцтва-нажывы або помсты[29].

Так вядомы знаўца балцка-славянскай даўніны Ўладзімір Тапароў прапануе глядзець на літоўскую вайсковую экспансію на Русь — як пэўнага кшталту “балцкую рэканкісту”. Наколькі справядлівы такі падыход? Дзеля таго, што будучыя беларусы (жыхары Заходняй Русі) — нашчадкі славянізаваных балтаў (мэханізм славянізацыі хай сабе застаецца дыскусійным пытаньнем), дык і “вяртаньне” іх “пад крыло” балцкай дзяржавы, Літвы, і праўда выглядае нечым натуральным, зразумела, чаму негвалтоўным, амаль добраахвотным. Аднак і абсалютызаваць мірны характар дачыненьняў на абшарах даўняй Балтыі, дзе ішло процістаяньне Літвы і Русі, Захаду і Ўсходу, наўрад ці варта (памятаючы, што супрацьстаялі эліты дзяржаў, ня этнасы, люд).

Тут дарэчы прыгадаць, што апанаваньне Наваградку праходзіла зусім ня ціха-мірна. Калі там стаў княжыць Войшалк, будучы паганцам,

нача проливати крови много, убивашеть бо на всякъ день по три, по четыри; которого же дни не убьяшеть кого печаловашеть тогда, коли же убьяшеть кого, тогда веселъ бяшеть. Посем же вниде стрехъ Божии во сердце его, помысли в собе, хотя прияти святое крещение. И крестися ту, в Новегородце, и нача быти во крестьянстве[30].

Гэта значыць, што пакуль Войшалк быў паганцам, для яго рускія падданыя заставаліся іншапляменьнікамі, да якіх не было літасьці і міласэрнасьці ў духу Краўцэвічавага “балцка-славянскага сымбіёзу”. Як толькі Войшлак прымае хрысьціянства, ён нібыта становіцца іншым чалавекам, і перамена гэтая можа быць названа ў сучаснай тэрміналёгіі нацыянальнаю: ён разам са старою вераю пакідае і сваю народнасьць, сваю літоўскасьць ён мяняе на рускасьць. Ад літоўскасьці ў яго застаецца толькі памяць аб продках і дзяржаўны патрыятызм. Душой, як і ў “хрэстаматыйным” прэцэдэнце з пскоўскім князем Доўмантам, ён належыць скарэй Русі.

Відавочна, этнічная самаідэнтыфікацыя тут шчыльна зьвязана з рэлігійнай, і наадварот. Нездарма ж яшчэ ў канцы ХІХ — на пачатку ХХ ст. польскія ксяндзы называлі літоўцаў “паганцамі” дзеля іх мовы, якое тыя ўпарта не цураліся на карысьць “сьвятое” пальшчызны, а на Беларусі і цяпер паняцьці каталік ды праваслаўны нярэдка ў бытавой гутарцы замяняюцца “простымі” тэрмінамі паляк ды рускі. Такім чынам, можна быць тутэйшым беларусам і адначасова рускім, гэтаксама як у даўнія часы літоўцам / балтам з паходжаньня і русінам / славянінам паводле веры / сьвядомасьці.

Наколькі далёка зайшла гэтая асыміляцыя ў ХІІІ ст. меркаваць досыць складана. Між тым і дыфэрэнцыяваць паняцьці славянскі і рускі не заўсёды проста. На думку Хэнрыка Пашкевіча, і грэцкі тэрмін ethnos, і яго cлавянскія адпаведнікі язык, земля, страна, род мелі царкоўна-рэлігійны зьмест, а паняцьці русский язык, русская земля, русская страна, урэшце Русь азначалі Кіеўскую мітраполію і вызнаўцаў веры, што пашыралася з гэтага рэлігійнага цэнтру. Ускосным пацьвярджэньнем Пашкевічавага меркаваньня ёсьць і тэрмін язычник, які азначае чалавека іншае веры, “няісьціннае”, так бы мовіць, у стасунку да правоверного — вызнаўцы праваслаўнае, іначай кажучы, правае веры.

Той жа Пашкевіч паказаў, што пачатковы сэнс паняцьця славянскі зьвязаны са славянскаю царквою — апрычоным абрадам, адрозным ад рымскага і грэцкага, заснаваным Кірылам і Мэтодам у Паноніі ды ў Маравіі, над Дунаем. Іменна як пашырэньне гэтага абраду і трэба разумець пазьнейшыя летапісныя паведамленьні пра расьсяленьне славянаў з Дунаю — насамрэч гэта сьведчаньні пра распаўсюд стуль славянскае веры. І славянскі абрад існаваў у Кіеве яшчэ да часоў Валадзімера Хрысьціцеля (прынамсі Вольга ўжо была яго вызнаўцай), да прыняцьця грэцкае веры. Дзеля існаваньня досыць трывалай славянскай хрысьціянскай традыцыі да ўкараненьня ў Кіеве новае, грэцкае пасьля была захавана славянская літургічная мова, атрымаўся пэўнага кшталту сымбіёз, што стаў характэрнаю рысаю новае рускае царквы[31].

Такім чынам, калі прыняць гіпотэзу Пашкевіча, выходзіць, што славянская “калянізацыя”, што прыйшла на землі Ўсходняй Эўропы ў канцы І тыс., — ня што іншае, як рэлігійная місія славянскае царквы Кірылы—Мэтода, калянізацыя не фізычная, а духоўная. Дзеля ўспрыняцьця новаю рускаю царквою папярэдніх ёй славянскіх традыцыяў тэрміны славянскі і рускі сталі сынонімамі на Русі, і таму працэсы, зьвязаныя са славянізвацыяй / рутэнізацыяй трэба разглядаць як камплемэнтарныя. Іначай кажучы, і славянізацыя, і рутэнізацыя ў ісьце адно ёсьць.

Больш за тое, гэта была этнічная асыміляцыя не ў сучасным разуменьні слова, а ў даўнім, рэлігійным, сэнсе. Пераход з этнасу ў этнас тады азначаў зьмену веры, рэлігіі. Сёньня, зрэшты, таксама, пераход з нацыі ў нацыю адбываецца празь зьмену / замену / трансфармацыю сьвядомасьці. Гэта можна бачыць на прыкладзе таго, як нетутэйшыя / некарэнныя жыхары Беларусі прымаюць беларускую нацыянальную ідэю, сьвядомасьць і самаўсьведамляюцца як беларусы. Іхныя дзеці ўжо будуць “паўнавартаснымі” беларусамі. Тое ж можна сказаць і пра нацыягенэтычныя працэсы ў іншых краінах. І вызначальным тут зноў выступае асабісты, так бы мовіць, сымбаль веры.

Славянізаваць, такім чынам, гэта —

надаваць славянскае аблічча, афармляць паводле нормаў славянскіх моваў (“Откуда родом литовцы”, с. 106).

Разуменьне гэтых аспэктаў павінна нам памагчы ўцяміць, што ж папраўдзе адбывалася як на Панямоньні, гэтак і на Падзьвіньні тысячу гадоў таму. І мы маем усьвядоміць, што працэс асыміляцыі балтаў (у т.л. літоўцаў) праходзіў як зьмена рэлігіі і сьвядомасьці, а разам зь імі і мовы. Гэта быў мірны працэс нагэтулькі, наколькі мірнаю была місіянэрская дзейнасьць царквы.

Тое, што царква была шчыльна зьвязаная зь дзяржаваю — несумненна. І трэба напомніць, што да прыняцьця каталіцтва Ягайлам Літоўская дзяржава намінальна заставалася паганскаю, а гэта значыць, уласна літоўскаю ў рэлігійным і этнічным сэнсе — пакуль захоўвала ўласную культурна-рэлігійную самабытнасьць. Далейшыя падзеі прывядуць да ўзмацненьня ў Літве польскага (каталіцкага) і рускага (праваслаўнага) фактараў, яны і будуць весьці міжсобку змаганьне за душы яшчэ неасыміляваных літоўцаў / балтаў ВКЛ. Пакуль між імі афіцыйна і легальна стаяла паганства захоўваўся этнічна-рэлігійны парытэт.

Па “скасаваньні” літоўскай рэлігіі можна гаварыць і пра заняпад уласна літоўскай этнічнай дзяржаўнасьці.

Важна мець на ўвазе, што гаворачы пра дзяржаву і яе этнічны зьмест, мы мусім мець на ўвазе найперш яе эліты. Маса, люд ня ўдзельнічалі ў стварэньні ні даўняй Русі, ні даўняй Літвы.

У 1993 годзе адбылася цікавая дыскусія на тэму паходжаньня Вялікага Княства Літоўскага[32]. І многія гісторыкі сышліся ў сваіх поглядах на пачаткі ВКЛ.

Эгідзіюс Банёніс:

Літоўскае княства складвалася як тыповая дзяржава раньнефэўдальнага тыпу. Вызначаць яе паводле нацыянальнай прыкметы абсурдна.

Міхаіл Сьпірыдонаў:

Насуперак вельмі пашыраным домыслам, большасьць найбуйнейшых зямельных уласьнікаў (магнатаў) ВКЛ былі літоўцамі паводле этнічнага паходжаньня і, як правіла, каталікамі паводле вызнаньня.

Тут варта зацеміць, што нягледзячы на павольнае “паміраньне” / “заміраньне” літоўскае этнічнае